Kolejny szok naftowy nie będzie ostatnim

Huti opanowali wybrzeże Morza Czerwonego w Jemenie, port Mokha i wyspę Perim, która dzieli wąską cieśninę Bab el-Mandab na dwa kanały. Grupa kontroluje teraz pozycje, z których może monitorować lub zagrażać jednemu z najważniejszych szlaków żeglugowych świata.

W normalnych okolicznościach samo to wystarczyłoby, by wywołać niepokój. Cieśnina Ormuz, po drugiej stronie Półwyspu Arabskiego, jest już jednak poważnie zakłócona. Arabia Saudyjska w związku z tym w większym stopniu polegała na swoim rurociągu Wschód-Zachód, aby przesyłać ropę naftową z Zatoki Perskiej do terminali eksportowych nad Morzem Czerwonym. Następnie sam rurociąg stał się celem ataku.

Tymczasowe zamknięcie saudyjskiego rurociągu doskonale ilustruje niepewność związaną z paliwami kopalnymi. Gdy Cieśnina Ormuz staje się niebezpieczna, ropa jest transportowana przez pustynię. Gdy Bab el-Mandab staje się niebezpieczny, tankowce rozważają zmianę trasy wokół Przylądka Dobrej Nadziei. Wtedy alternatywna trasa sama staje się celem ataku.

Każda alternatywa zmniejsza jedno ryzyko, ale jednocześnie zwiększa dystans, koszty i tworzy kolejny element infrastruktury, który należy chronić. Problem nie dotyczy już jednej cieśniny, jednej milicji czy jednej wojny. Chodzi o system energetyczny, który wymaga codziennego transportu ogromnych ilości materiałów palnych przez niestabilne granice i wąskie drogi wodne.

Stan wyjątkowy ciągle zmienia nazwę

Rynki energetyczne zazwyczaj traktują każde zakłócenie jako wydarzenie wyjątkowe. Inwazja Rosji na Ukrainę i uzbrajanie jej w gazociągi były wyjątkowe. Zamknięcie Cieśniny Ormuz było wyjątkowe. Ataki Huti na Morzu Czerwonym były wyjątkowe. Podobnie jak ataki na rurociągi, instalacje skroplonego gazu ziemnego i tankowce. Presja USA na Europę, aby kupowała więcej amerykańskiego LNG, była przedstawiana jako polityka handlowa, a nie jako wyraz słabości bezpieczeństwa energetycznego.

Jednak po kilku wyjątkach powinien pojawić się pewien schemat. Europa przez dekady zwiększała swoją zależność od taniego rosyjskiego gazu rurociągowego. Kiedy Moskwa ograniczyła dostawy w 2022 roku, ceny gwałtownie wzrosły, a rządy pospieszyły z napełnianiem magazynów gazu i budową terminali LNG. Zależność od Rosji została wówczas częściowo zastąpiona większą zależnością od Stanów Zjednoczonych.

Zmiana ta poprawiła dywersyfikację dostaw i okazała się konieczna w czasie kryzysu, lecz nie przyniosła niepodległości.

Stany Zjednoczone następnie włączyły zakupy energii do szerszych negocjacji handlowych. W ramach ram do 2025 roku Unia Europejska zobowiązała się do ułatwienia zakupu energii ze Stanów Zjednoczonych o wartości 750 miliardów dolarów w ciągu trzech lat, co stanowi ogromną kwotę, na którą Bruksela nie ma bezpośredniego wpływu.

Nie jest to równoznaczne z zamknięciem rurociągu przez Rosję, a Stany Zjednoczone pozostają zupełnie innym partnerem. Ale ilustruje to tę samą strukturalną rzeczywistość: ten, kto kontroluje paliwo, którego Europa potrzebuje każdego dnia, zyskuje wpływ na europejskie decyzje.

Skala zależności uległa zmianie, ale mechanizm pozostał ten sam. W 2024 roku przez Cieśninę Ormuz przepływało około 20 milionów baryłek ropy dziennie, co odpowiada mniej więcej jednej piątej światowego zużycia ropy. W 2023 roku cieśnina Bab el-Mandab przewoziła około 8,7 miliona baryłek dziennie. Zmiana tras przewozów wydłuża rejsy o kilka tygodni, zużywa więcej paliwa oraz podnosi koszty ubezpieczenia i frachtu.

Konsumenci postrzegają ten system jako cenę na stacji benzynowej lub rachunek za ogrzewanie. Strategicznie jednak oznacza on stałe przeniesienie władzy na producentów, państwa tranzytowe, grupy zbrojne i każdego, kto może zagrozić łączącym je szlakom komunikacyjnym.

Rezerwy strategiczne zapewniają czas, a nie niezależność

Europa i Azja nie są bezbronne. Rządy utrzymują rezerwy strategiczne, ładunki LNG mogą być przekierowywane, a producenci spoza Zatoki Perskiej mogą zwiększyć dostawy. Alternatywne rurociągi i porty również zapewniają istotną elastyczność.

Dlatego nie każde zakłócenie od razu powoduje fizyczny niedobór.

Ale te bufory nie zmieniają podstawowego modelu. Rezerwy wyczerpują się w momencie ich wykorzystania, przekierowane tankowce muszą pochodzić z innego źródła, a nadwyżki mocy produkcyjnych należą do innego producenta. Jeśli kryzys się utrzymuje, konkurencja o ograniczone paliwo powraca, tylko po wyższej cenie.

Tegoroczny konflikt spowodował, jak określa to Międzynarodowa Agencja Energetyczna, największe zakłócenia w dostawach ropy naftowej w historii rynku, przewyższające nawet kryzys z 1973 roku.

Logiczną reakcją nie jest porzucenie rezerwatów lub alternatywnych tras, lecz ograniczenie liczby niezbędnych usług od nich zależnych.

Elektryfikacja eliminuje potrzebę codziennych dostaw paliwa

Pojazd elektryczny nie przejmuje się tym, czy Bab el-Mandab jest otwarty. Pompa ciepła nie potrzebuje tankowca LNG, aby dotrzeć w przyszły wtorek. Turbiny wiatrowe i panele słoneczne nadal generują energię długo po odpłynięciu statków, które je transportowały.

Energia odnawialna wymaga sieci, magazynów, rezerwowych mocy wytwórczych i dużych ilości minerałów. Nie eliminuje geopolityki.

Zamiast tego zmienia czas i skalę ryzyka. Ropa naftowa i gaz to materiały eksploatacyjne. Jeśli dostawy zostaną wstrzymane, zasoby paliw kopalnych ostatecznie przestaną działać. Minerały natomiast są wbudowane w sprzęt. Niedobór może opóźnić produkcję nowych baterii, sieci energetycznych lub turbin, ale nie zatrzymuje już zainstalowanych urządzeń. Wiele z tych materiałów można również odzyskać i poddać recyklingowi.

To rozróżnienie jest fundamentalne. Jak zauważyła Międzynarodowa Agencja Energetyczna, szok naftowy dotyka każdego, kto korzysta z paliwa, podczas gdy niedobór minerałów wpływa przede wszystkim na podaż nowego sprzętu.

Europa powinna zatem podwoić wysiłki w zakresie wytwarzania energii odnawialnej, transportu elektrycznego, pomp ciepła, baterii, sieci elektroenergetycznych i elastyczności popytu. Komisja Europejska oszacowała, że przyspieszenie wdrażania czystej energii mogłoby zmniejszyć unijne wydatki na import paliw kopalnych o 130 miliardów euro rocznie do 2030 roku.

To nie są zwykłe wydatki na klimat. To zakup wolności strategicznej.

Europa nie może zastąpić jednego monopolu innym

Oczywistym zarzutem jest to, że Europie grozi przejście z importu ropy naftowej i gazu na import paneli słonecznych, baterii, magnesów i przetworzonych minerałów z Chin.

To ryzyko jest realne. Oczekuje się, że w 2035 roku Chiny będą dostarczać ponad 60% rafinowanego litu i kobaltu oraz około 80% grafitu i pierwiastków ziem rzadkich o jakości bateryjnej. Europa nie może uznać swojego systemu energetycznego za niezależny, jeśli nie będzie miała znaczących możliwości jego produkcji lub naprawy.

Ale odpowiedzią nie jest dalsze uzależnienie od paliw kopalnych. Chodzi o to, by budować materialną stronę transformacji tak szybko, jak rozwija się sama produkcja energii.

Ustawa UE o surowcach krytycznych zakłada, że do 2030 roku wydobycie krajowe wyniesie 10%, przetwarzanie 40%, a recykling 25%. Europa powinna przyspieszyć rozwój odpowiedzialnego górnictwa i pogłębić partnerstwa z Ukrainą, Bałkanami Zachodnimi, Kanadą i Australią. Co ważniejsze, musi inwestować w rafinację, katody, magnesy, ogniwa akumulatorowe i recykling.

Ten łańcuch dostaw będzie wiązał się z własnymi ryzykami środowiskowymi i geopolitycznymi. Dlatego musi zostać zdywersyfikowany, uregulowany i przekształcony w gospodarkę o obiegu zamkniętym. Jednak materiały trafiające do tego łańcucha dostaw budują aktywa, które generują lub magazynują energię przez lata. Nie są one spalane jednorazowo, a następnie zastępowane przez kolejną dostawę.

Ostatni kryzys paliw kopalnych nie ujawni się sam

Postępy Hutich są niebezpieczne. Rządy muszą chronić żeglugę, stabilizować rynki i zapobiec katastrofie humanitarnej w Jemenie.

Jednak traktowanie tego kryzysu po prostu jako kolejnego kryzysu w transporcie morskim oznaczałoby powtórzenie tego samego podstawowego błędu, który towarzyszył każdemu wcześniejszemu kryzysowi naftowemu.

Zawsze znajdzie się kolejny niestabilny producent, kolejny dostawca gotowy wykorzystać energię jako dźwignię, kolejny uszkodzony rurociąg, kolejny sankcjonowany eksporter lub kolejny sporny szlak strategiczny. Geografia się zmienia, ale zależność pozostaje.

Europa i Azja nie są w stanie kontrolować każdej cieśniny, systemu politycznego ani wojny. Mogą jednak kontrolować, w jakim stopniu ich dobrobyt zależy od paliwa, które musi przez nie przepływać.

Kolejny szok naftowy już nadszedł. Prawdziwym celem powinno być zadbanie o to, aby mniej konsumentów zauważyło ten, który nastąpi po nim.