Jak białoruska fabryka napędza rosyjską machinę wojenną

Wiosną 2024 roku białoruski rząd umieścił fabrykę podzespołów radiowych Manalit w Witebsku na liście „Republikańskiej Rady Honorowej” w uznaniu „wybitnych wyników gospodarczych”. Był to drugi rok z rzędu, w którym zakład otrzymał to wyróżnienie.

To wyróżnienie dla Manalitu — rosyjskiej fabryki na Białorusi — nastąpiło w momencie, gdy stała się ona kluczowym dostawcą niezawodnych podzespołów elektronicznych wykorzystywanych w pociskach rakietowych, radarach i samolotach używanych przez Rosję w wojnie z Ukrainą.

W ciągu pierwszych dwóch lat pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę, która rozpoczęła się w lutym 2022 r., roczne zyski Manalitu wzrosły prawie sześciokrotnie, co wynikało niemal wyłącznie z eksportu sprzętu wojskowego do Rosji.

Historia Manalitu przypomina historię wielu zakładów przemysłu ciężkiego na Białorusi. Założony w czasach sowieckich jako główny producent kondensatorów ceramicznych, w latach 90. XX wieku stanął w obliczu poważnego kryzysu związanego ze spadkiem popytu. Do 2009 roku firma była bliska całkowitej likwidacji.

W 2011 roku ratunek i transformacja przyszły od byłego konkurenta, zakładu Kolon w Sankt Petersburgu w Rosji. Rosyjscy inwestorzy nabyli kontrolny pakiet 51% udziałów, czyniąc z Manalitu zagraniczną bazę produkcyjną rosyjskiego przemysłu zbrojeniowego.

Kondensatory zaprojektowane na wojnę

Firma Manalit specjalizuje się w produkcji niezwykle wytrzymałych wielowarstwowych kondensatorów ceramicznych dopuszczonych do użytku w zastosowaniach wojskowych i kosmicznych.

W listopadzie 2020 roku dyrektor zakładu Aleksandr Szumacher powiedział państwowej agencji informacyjnej BelTA: „Dziewięćdziesiąt siedem procent naszej produkcji trafia do rosyjskiego przemysłu obronnego”.

W 2024 roku szef witebskiego obwodowego komitetu wykonawczego Aleksandr Subotsin oświadczył, że zakład „działa systematycznie” i w ciągu ostatnich dwóch lat osiągnął wyniki, „które nie mogą nie zadowolić”.

Kondensatory te – takie jak seria K10-84 – nie są przeznaczone do elektroniki użytkowej. Są stosowane w systemach naprowadzania pocisków rakietowych, radarach, systemach walki elektronicznej i systemach kontroli jądrowej, gdzie awaria może oznaczać utratę misji lub broni.

Luka w sankcjach

Sankcje Zachodu nałożone na Rosję w 2014 r. po aneksji Krymu na Ukrainie zablokowały bezpośredni dostęp do zaawansowanej zachodniej elektroniki wykorzystywanej w celach wojskowych.

Białoruś nie była jednak objęta tymi ograniczeniami aż do 2022 roku. Przez prawie osiem lat Manalit wykorzystywał tę lukę, importując sprzęt i materiały z Europy i Stanów Zjednoczonych, a następnie wysyłając gotowe komponenty do Rosji w celu zastąpienia zakazanych części zachodnich.

Nawet dzisiaj, mimo sankcji UE i USA, Manalit może nadal kupować linie produkcyjne od słoweńskiej firmy KEKO, wyposażać je w japońskie panele sterowania Pro-face (należące do francuskiego Schneider Electric) i nadal zaopatrywać się w proszki metali szlachetnych z USA w celu produkcji kondensatorów.

Dowody wśród szczątków wojny

Według specjalisty z ukraińskiego Zarządu Wywiadu Obronnego (HUR), kondensatory K10-84 produkowane przez Manalit znaleziono w rosyjskich rakietach balistycznych Iskander, pociskach manewrujących Kalibr, pociskach manewrujących Ch-101 odpalanych z powietrza, pociskach przeciwlotniczych S-200 i S-300 oraz radarach zwalczania baterii Zoopark.

„W systemie ciśnieniowym pocisku Ch-101 wszystkie kondensatory i 80% układów elektronicznych są produkowane na Białorusi. W jednostkach sterujących pocisku Iskander z modelu 2024 prawie wszystkie kondensatory pochodzą z Manalitu” – powiedział specjalista.

Połączenia Kremla

Eksport firmy Manalit do Rosji odbywa się za pośrednictwem jednego dystrybutora: SpecElectronKomplekt (SpecEk), kluczowego dostawcy rosyjskiego Ministerstwa Obrony.

Dane celne uzyskane przez Radio Wolna Europa/Radio Swoboda i Białoruskie Centrum Śledcze pokazują, że między październikiem 2022 r. a marcem 2025 r. Manalit wysłał do SpecEk towary o wartości 43 mln USD — 96% z nich stanowiły kondensatory ceramiczne.

Firma SpecEk jest wpisana do zamkniętego rosyjskiego rejestru dostawców sprzętu obronnego, który obejmuje dostawców dla największych rosyjskich firm zbrojeniowych, takich jak:

Rostec: organizacja skupiająca 350 przedsiębiorstw zbrojeniowych realizująca 40% zamówień na potrzeby rosyjskiego państwa zbrojnego.

Almaz-Antey: producent systemów obrony powietrznej S-300, S-400, Buk i Tor.

KRET: systemy walki elektronicznej.

UAC: samoloty Su, MiG i Tupolew.

Tactical Missiles Corporation: precyzyjne pociski rakietowe, w tym Ch-101.

Uralwagonzawod: produkcja czołgów podstawowych.

Rosyjskie śmigłowce: śmigłowce szturmowe Mi-8, Ka-52 i Mi-35.

Zyski wojenne i sankcje

Przed wybuchem wojny na pełną skalę w 2022 roku, roczne zyski Manalit wynosiły około 1,4 miliona dolarów. Do 2024 roku zysk netto wzrósł do 6,2 miliona dolarów – o ponad 460% w ciągu pięciu lat.

Zakład zanotował rekordowe zyski w czasie najkrwawszego konfliktu w Europie od czasów II wojny światowej.

W maju 2023 roku Ukraina nałożyła sankcje na Manalit za „bezpośrednie ułatwianie rosyjskiej agresji militarnej”. UE i USA nie nałożyły natomiast żadnych sankcji, pozostawiając mu otwarty dostęp do zachodnich dostawców.

Uczyniło to Manalit w rzeczywistości „bramą sankcji” — białoruskim podmiotem prawnym przekazującym zachodnią technologię rosyjskiemu wojsku.

Od momentu, gdy w 2011 roku zakład znalazł się pod kontrolą Rosji, został on zmodernizowany przy użyciu zachodniego sprzętu, utrzymano otwarty dostęp do europejskich i amerykańskich surowców, uzyskano rosyjskie certyfikaty wojskowe i dostarczano kondensatory znalezione w pociskach rakietowych, które uderzyły w wiele ukraińskich miast.

Podczas gdy rządy krajów zachodnich kontynuują debatę nad nowymi sankcjami, kondensatory wyprodukowane w cichej białoruskiej fabryce nadal wędrują z linii montażowych w Witebsku do rosyjskich zakładów rakietowych — a ostatecznie trafiają w niebo nad Ukrainą.